Op de westhoek van de Middenweg en de Ringdijk staat een statig pand, dat in 1777 werd gebouwd als het Rechthuis van de Watergraafsmeer. In de zijgevel (Ringdijk 1) werd in 1952 een gevelsteen met een zwaan ingemetseld. Volgens Watergraafsmeer-kenners H.W. Alings en J.H. Kruizinga was deze afkomstig uit een afgebroken politieposthuis. Nauwgezet onderzoek van 19e- eeuwse tekeningen leidt tot een andere conclusie.

Kort na de droogmaking van de Watergraafsmeer in 1629 werden de Middenweg en de Kruislaan aangelegd. Vanuit Amsterdam was de nieuwe polder te bereiken via de Oetewalerweg (nu Linnaeusstraat) en de Oetewalerbrug over de Ringvaart. Op 18e- en 19e-eeuwse tekeningen is de Oetewalerbrug afgebeeld als een stenen boogbrug met drie doorvaarten. Iets voorbij het hoogste punt van de brug stond het ‘Watergraafsmeerse tolhek’, tussen twee zware, natuurstenen, met vazen bekroonde palen. Op de palen
zaten marmeren schilden, met aan de stadskant het Amsterdamse wapen en ANNO 1762, en aan de polderzijde de wapens van Watergraafsmeer en Holland.

Pal over de brug. rechts op de Ringdijk, stond de woning van de tolgaarder, een houten huisje met een ingezwenkte tuitgevel en een uitgebouwd ’tochtportaaltje’. Dit huisje had in de Ringvaart een steiger en aan de andere kant een smalle tuin met een houten hekje. Ertegenover, op de Ringdijk en direct links van de brug. stond een stenen huisje, het tolgaardershuisje. waar de tol werd geïnd en de brandspuit van Watergraafsmeer stond. Op een tekening uit 1839 van Hendrik Abraham Klinkhamer (1810- 1872) is dit huisje met de gevelsteen duidelijk te zien.

Na afbraak van het tolgaardershuisje in 1881 verdween de gevelsteen, totdat H.W. Alings (1896- 1965) hem in een museumkelder (Rijksmuseum?) herontdekte. In november 1952 kreeg deze steen de huidige plek in de zijgevel van het Rechthuis.

Het tolhek van de Watergraafsmeer. Gezicht uit het Rechthuis van de Watergraafsmeer, Ringdijk 1, over de Ringvaart in de richting van de stad.
Links een woonhuis op de Ringdijk; rechts het tolgaardershuisje met het wapen. Tekening uit 1839 van Hendrik Abraham Klinkhamer (1810- 1872). 
© Stadsarchief Amsterdam

De afbeelding op de steen stelt het nooit officieel vastgestelde wapen van de in 1921, door de stad Amsterdam, geannexeerde gemeente Watergraafsmeer voor. De zwaan staat met gespreide vleugels en de kop van de zwaan is naar links gewend (heraldisch naar rechts). Aan een gestrikt lint om de hals draagt het dier een schild met de letters WGM (WaterGraafsMeer).

___________________________

Tekst: Onno Boers
Met dank aan L. Rang die attendeerde op de tekening van H.A. Klinkhamer