Gevelsteen SATVRNVS
Prinsengracht 394, Amsterdam

Uit de weinige bewaard gebleven huispapieren is gebleken dat in 1663 ene Hendrick Michielsz Hage, zijdeverver van beroep, dit pand voor fl. 2700.- aankocht van de lekbakkenmaker Dirck Jansz Tanck. In de koop/ verkoopakte wordt geen huisnaam genoemd. Als in 1681 de erven van Hendrick Michielsz Hage het pand verkopen, luidt de omschrijving in de akte: "huis en erf, met een achterhuis daaraan, zijnde een branderij, waar voorheen ‘de Vulkaan’ heeft uitgehangen en nu ‘de Saturnus’". Dit is de enige keer dat deze huisnaam genoemd wordt.
Henk Vermande en Ernst Homburg geven in hun artikel 'De sterkwaterstokerij in Amsterdam in de zeventiende en achttiende eeuw' (Amstelodamum 1- 2022) aan, dat van circa 1672 tot 1750 de branderij/ sterkwaterstokerij Saturnus, van de kooplieden Jacob en Abraham Vorsterman en de familie Selman, in dit pand gevestigd was.
Sterkwater (aqua fortis) is een mineraal zuur dat alle metalen, op goud na, oplost. Goudsmeden en muntmeesters gebruikten dit sterkwater om hun goud zuiver te krijgen. Het werd ook gebruikt bij het etsen van koperplaten door kopergraveurs en 'rood- en geelgieters', die gietwaren uit rood of geel koper of messing vervaardigden, wreven met sterkwater het gegoten koper af als het uit de vormen kwam, om het te laten blinken. Bontwerkers zuiverden berenhuiden van resten vlees met sterkwater. Hoedenmakers gebruikten het ‘om daaruit hun zoogenaamd geheim te bereiden’ (een oplossing van kwik in sterkwater), waarmee zij haren geschikt maakten voor het vilten. Sterkwater werd ook toegepast in de bereiding van zoutzuur en van kwik- en lood preparaten voor de farmacie. De belangrijkste markt lijkt de textielververij en, later, de katoendrukkerij geweest te zijn. Amsterdam was in deze periode één van de grootste leveranciers van sterkwater.
De steen vóór restauratie.
Saturnus, ook wel Kronos genoemd, geldt in het algemeen als personificatie van de Tijd: een somber kijkende, stevig gebouwde oude man, uitgerust met een zeis of sikkel: soms vreet de Tijd de dingen aan en verslindt hij de mensen (E.M. Moornan en W.Uitterhoeve. Van Achillis tot Zeus. Nijmegen 1989)
Saturnus was een van de vele zonen van Gaia (Aarde) en Ouranos (Hemel). Gaia vond dat haar man teveel kinderen bij haar verwekte en vond Saturnus bereid tot opstand tegen Ouranos. Zij gaf hem een sikkel waarmee hij zijn vader ontmande. Het geslachtsorgaan van Ouranos werd in zee geworpen. Saturnus had van zijn ouders gehoord dat hij door een van zijn kinderen van de heerschappij beroofd zou worden, dus verslond hij ze direct na hun geboorte.
Later werd Saturnus toch een goede koning, bevorderaar van landbouw en wetgeving. Hij wordt als zodanig vaak afgebeeld met sikkel en zeis als attributen.
Saturnus, uit de serie 'De zeven planeten' (serie A). Gravure uit 1597,
gemaakt door Jacob Matham naar een tekening van Hendrick Goltzius.
© Rijksmuseum Amsterdam
De beeldhouwer van de gevelsteen heeft een gravure van Jaccob Matham naar een prent van Hendrick Goltzius uit 1597 als voorbeeld genomen en een afgehouwen hoofd aan de afbeelding toegevoegd. Hij heeft met het afgehouwen hoofd mogelijk een verkeerde interpretatie gehakt van een zogeheten 'Januskop'. Op een marmeren beeldhouwwerk in hoog- reliëf , gemaakt door beeldhouwer Artus Quellinus de Oude (1609- 1668), in de Noordoostelijke galerij van het Paleis op de Dam is Saturnus te zien met op de achtergrond een juist weergegeven Januskop.
In de beeldhouwkunst en schilderkunst is een januskop een hoofd met zowel aan de voorzijde als aan de achterzijde een gezicht. Het is genoemd naar de Romeinse god Janus, die in een van zijn verschijningsvormen twee gezichten had. De Januskop staat symbool voor het dualisme. Een andere symbolische betekenis van de Januskop is dat het jonge gezicht van de kop vooruitblikt en het oude gezicht terugblikt.
In april 1996 is de fraai gehakte steen (formaat: 70x 56cm) door Jan Hilbers van een grauwwitte verflaag ontdaan en in natuurlijke kleuren gezet.
___________________________
Tekst: Onno Boers, Jos Otten en Pancras van der Vlist
Huisonderzoek: Hans Brandenburg




