Wapenstenen met de wapens van Amsterdam en Brussel

Oudezijds Voorburgwal 94 (zijgevel Sint Annenstraat), Amsterdam

Deze twee wapenstenen tonen het welbekende wapen van Amsterdam en het wapen van Brussel met daarop afgebeeld Sint- Michiel. Het oudst bekende, bewaard gebleven, zegel van de stad Brussel stamt uit 1257. Op dat zegel wordt de aartsengel Michaël, die de duivel verslaat, al getoond. Hoewel alle zegels en wapens Sint Michaël vertonen, verschillen de voorstelling en compositie wel gedurende de eeuwen. De aartsengel Michaël is in de christelijke en islamitische tradities de aanvoerder van de hemelse legers die strijdt tegen de duivel (Lucifer of Satan). Helaas kunnen we het type 'rangkroon', die het wapen bekroont, niet identificeren.

De gevelsteen met het wapen van Amsterdam.

Molensteeg 2, Amsterdam. Het wapen van Amsterdam bekroond met een koningskroon.

De andere wapensteen toont het wapen van Amsterdam met de bekende drie kruizen. Het wapen is bekroond met een keizerskroon, waarvan wordt gezegd dat hij van Maximiliaan I zou zijn. Hieronder leggen we uit waarom dit niet juist is en hoe het wel zit.

Maximiliaan I van Oostenrijk (1459- 1519), koning van het Heilige Roomse Rijk, schonk op 11 februari 1489 de stad Amsterdam het recht de kroon van zijn rijk boven het Amsterdamse stadswapen te zetten. Amsterdam had Maximiliaan eind 1488 een forse lening verstrekt, na hem enkele jaren eerder ook al financieel geholpen te hebben. Om die reden kreeg Maximiliaan in die jaren grote jaarlijkse (financiële) verplichtingen jegens de stad. Hij had al dat geld vooral nodig gehad om de conflicten met het opstandige Vlaanderen, de Hoekse steden en edelen in de noordelijke gewesten de kop in te drukken.

Maximiliaan was toen nog koning en daarbij hoort een koningskroon. Hij droeg toen een koningskroon met daarin de hogepriester- of Aaron kroon. Dit was het teken van zowel wereldlijke als geestelijke macht (recht om bijvoorbeeld bisschoppen te mogen benoemen). In de Amsterdamse Molensteeg is een gevelsteen met het stadswapen van Amsterdam, bekroond met zo’n koningskroon, te zien. Dit was dus hoe het er in de basis uitzag met Maximiliaan’s koningskroon boven het stadswapen.

Maximiliaan’s vader Frederik III (1415- 1493) leefde toen nog steeds als keizer en men kan geen rechten overdragen als men ze niet heeft. Pas nadat een achterkleinzoon Rudolfinus II (1552- 1612) rond 1600 zijn keizerskroon liet maken, die eruit zag zoals die nu boven dit schild te zien is, zijn de Amsterdammers die kroon als versiering boven het stadswapen gaan gebruiken. Maximiliaan is later wel keizer geworden in 1493, het jaar waarin zijn vader overleed.

De drie ‘schuine’ kruizen in het wapen van Amsterdam zijn waarschijnlijk afkomstig van het familiewapen van de 13e- eeuwse ridder en edelman Jan Persijn van Velsen (overleden op 26 december 1283), die heer van Amsterdam was en gebieden rond Amsterdam in zijn bezit had. Ook naburige plaatsen als bijvoorbeeld Ouderkerk aan de Amstel voerden dit symbool, maar dan met een ander aantal kruizen. Persijn zelf voerde maar liefst negen van deze kruizen op zijn wapenschild. Mogeljjk is het schuine kruis afkomstig uit de Germaanse cultuur. De Germanen noemden dit kruis een maalkruis. Het werd destijds op onder anderen deuren gekerfd om onheil buiten de deur te houden. Later stond het maalkruis vooral voor rechtspraak.

Leidseplein 5- 7 met rechts de Korte Leidsedwarsstraat. Foto uit 1969 gemaakt door Dienst Bouw- en Woningtoezicht, Afdeling Reclametoezicht. De paarse stippen geven de wapenstenen aan.
© Stadsarchief Amsterdam

Beide, nu prachtig herstelde, stenen zijn afkomstig van het pand Leidseplein 5- 7, waarin in de jaren 1960/ 70 het Belgisch Verkeersbureau gevestigd was. De stenen verwijzen dus naar de hoofdsteden van beide landen. Er wordt in diverse bronnen aangegeven dat de stenen uit de jaren 1930 zouden stammen. Het onderschrift op de Amsterdam wapen steen suggereert echter dat de steen van na latere datum moet zijn. Het wapendevies HELDHAFTIG VASTBERADEN BARMHARTIG werd pas in 1947 door koningin Wilhelmina aan de stad toegekend, als eerbetoon aan het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Bij een verbouwing kwamen de stenen in de puinbak terecht, vertelde de binnenhuisarchitect die bij de verbouwing betrokken was. Hij vond dat zonde en redde ze. Hij bood beide stenen vervolgens aan de VVAG aan, die ze verwierf, liet restaureren door Jan Hilbers en ze voor de kostprijs overdeed aan Stadsgoed, om ze weer aan de openbare weg te tonen.

___________________________

Tekst: Pancras van der Vlist