Naast een van de torens van de Waag- op de hoek waar Zeedijk en Geldersekade samenkomen- zit de oudste gevelsteen van Amsterdam. De tekst op de gevelsteen is in gotisch schrift geschreven. Het opschrift luidt: MCCCCLXXXVIII de XXVIII dach in April wart d’eerste steen van dese poert gheleit (Op de 28e dag in april 1488 werd de eerste steen van deze poort gelegd).

Het bouwjaar 1488, zoals vermeld op deze gevelsteen (en in veel andere bronnen) is waarschijnlijk onjuist. Er zijn aanwijzingen dat de poort enkele decennia ouder is. Amsterdam was van 1481 tot 1601 ommuurd, en het gebouw dat later de Waag zou worden, was een van de drie grote stadspoorten in de stadsmuur.

De muur was zo’n vier a vijf meter hoog, van tachtig centimeter tot anderhalve meter dik en circa vijf kilometer lang. Een stadswandeling rondom en langs de stadsmuur was in een klein uur te doen.

De gevelsteen IN DE OUDE SCHANS, nu in de gevelstenenmuur in de Sint Luciënsteeg, laat de zestiende- eeuwse ommuurde situatie zien. Door de uitbreidingen van de stad vanaf eind zestiende eeuw werd de stadsmuur overbodig en afgebroken.

De gevelsteen IN DE OVDE SCHANS in de gevelstenenmuur in de Sint Luciënsteeg. Foto genomen vlak na restauratie door Wil Abels.

Het voormalige poortgebouw deed vervolgens tot begin negentiende eeuw dienst als waag en was daarnaast het onderkomen van diverse gilden en de schutterij. De laatste twee eeuwen heeft de Waag diverse – vaak culturele – functies gehad. 

In de 19e eeuw deed het gebouw achtereenvolgens dienst als stadsschermzaal, meubelmakerij, werkplaats voor stadsolieverlichting, brandweerkazerne en gemeentearchief. Gedurende de 20e eeuw had de Waag een veelal museale functie; zowel het Amsterdams Historisch Museum (tegenwoordig H’ART Museum genaamd) als het Joods Historisch Museum zijn er ontstaan. Tegenwoordig zijn een café-restaurant en een instelling voor kunst, technologie en elektronische media in het gebouw gevestigd.

Vrijwel alle gevelstenenmakers stonden (meestal als steenhouwer) ingeschreven bij het Metselaarsgilde, al zijn er ook gevelstenen gemaakt door beeldhouwers die lid waren van het kunstenaarsgilde van Sint Lucas. Het Metselaarsgilde had haar ingang aan de kant van de Zeedijk. De toegangsdeur van het Lucasgilde is bij het begin van de Bloedsteeg. 

___________________________

Tekst: Onno Boers