Uit het Verpondingsregister van 1659- 1661 blijkt dat in 1644 de koopman/ scheepsbevrachter Hendrick Jansz Dommer 6 huisjes laat bouwen op een terrein op Uilenburg. Achter de panden, aan het water van de Uilenburgergracht ligt een scheepstimmerwerf.

Dommer bezat daarnaast veel ander onroerend goed, zoals ook een dubbelpand op de Geldersekade waar ook ‘Het Wapen van Portugal’ in de gevel stond. Dit huisteken is verklaarbaar door de handel in Portugees zout waarmee hij kennelijk goed geld verdiende.

Dommer was ook lid van de Schutters-compagnie van kapitein Roelof Bicker en luitenant Michielsz Blaeuw en hij is een van de 29 voorgestelden op het enorme (235x 750 cm) schilderij dat Bartholomeus van der Helst in 1639 van deze Compagnie maakte.

Hendrick Jansz Dommer was in 1620 getrouwd met Dieuwertje Crijnen Cleijn; zij kregen acht kinderen, 5 dochters en drie zoons. Bij een boedelscheiding in 1705 blijken slechts Anna en haar broer Henrico nog in leven. Anna, in 1659 gehuwd met Dirk Bootmaker erft de 6 huizen+ de achterliggende timmerwerf. Het andere onroerend goed, twee huizen op de Lastage, twee huizen op Uilenburg tussen Batavier- en Achterstraat, het huis ‘De twee Dreggen’ en nog een pakhuis op Uilenburg, gaan naar de descendenten van de overleden dochter Catarina.

Het vendel van kapitein Roelof Bicker en luitenant Jan Michielsz Blaeuw bij de bierbrouwerij de Haan op de hoek van de Lastage (hoek Geldersekade en Boomsloot) te Amsterdam, geschilderd door Bartholomeus van der Helst tussen ca. 1640 en 1643. © Rijksmuseum Amsterdam

Uit diverse koop/ verkoop/ overdrachtsaktes blijkt dat huis nr. 1 ‘de Moor’ in de gevel had en dat bij de overige vijf huizen ’t Wapen van Portugal’ zou staan. Het lijkt onwaarschijnlijk dat de vijf panden 33 t/m 41, op de kaart van Loman (1876) elk een gevelsteen met dezelfde voorstelling ’t Wapen van Portugal” hadden maar als men de diverse aktes goed doorleest lijkt het er sterk op…

1727: overdrachtsakte van huis nr.1 ‘de Moor’: ‘huis en erf op Uilenburg, in de Achterstraat, tussen ‘de Twee Dreggen’ en ’t Wapen van Portugal’ (kaart van Loman nr. 31).
1729: koop/ verkoopakte van ‘½ huis en erf op Uilenburg, zijnde nr. 2, waar ‘Het Wapen van Portugal’ in de gevel staat’ (kaart van Loman nr. 33).
1729: verkoop van een scheepstimmerwerf  ‘op Uilenburg, in de Achterstraat (achter 6 huizen, van welke bij 5 (kaart van Loman nr. 39) T Wapen van Portugal in de gevel staat, zijnde alle 6 getekend met de nrs.1 tot 6)’.
1731: koop/ verkoop ‘van 1/3 part in twee huizen en erven, getekend met 5 en 6 op Uilenburg waar t Wapen van Portugal in de gevel staat’ (kaart van Loman nrs. 39 en 41).
1750: koop/verkoopakte met vrijwel dezelfde tekst als die van 1729 van de scheepswerf.
1780: koop/ verkoop van 2/3 in een huis op Uilenburg, in de Achterstraat, waar nr. 5 boven de deur staat (kaart van Loman nr. 39).
1780: koop/ verkoop van een huis en erf op Uilenburg in de Achterstraat, waar nr. 6 boven de deur staat (kaart van Loman nr. 41).

Hoe onwaarschijnlijk ook, als we de omschrijvingen in de diverse akten moeten geloven was elk huisje van een gevelsteen voorzien met Het Wapen van Portugal. Maar de panden hadden ook elk een nummer boven de deur.

In 1868 vermelden Van Lennep en Ter Gouw (De Uithangteekens, deel 1 pag. 370) ‘Wanneer men op Uilenburg twee naast elkaar staande pakhuizen ziet die elk het Wapen van Portugal in de gevel voeren….etc’, maar als we een foto van vlak voor de afbraak in 1923 bekijken van de panden Uilenburgerstraat 33 t/m 41 bekijken zien we wel op nr. 35 onze gevelsteen maar het is beslist geen pakhuis.

In 1875 noteerde Jhr. Suasso in zijn Schetsboek (pag. 184) in elk geval op Uilenburgerstraat 31 ‘Silhouet van een negerhoofd in haut-reliëf, nevens zijde ornamenten’. Dat is dus het in diverse aktes genoemde huisje nr. 1, ‘De Moor’. Op nr. 35 (huisje nr. 3) noteerde Suasso boven de eerste verdieping, de ons bekende gevelsteen met het Wapen van Portugal.

In 1922/ 24 vond een grote sanering plaats op Uilenburg. Alle bebouwing tussen de smalle Batavier- en Uilenburgerstraat werd afgebroken en ook veel andere panden, grotendeels onbewoonbaar verklaard, werden vervangen. Ook de panden Uilenburgerstraat 31/ 41 gingen tegen de grond en werden vervangen door o.a. een verdeelstation van het G.E.B. en in 1925 verrees hier de Werf Uilenburg van de afdeling Riolering en Bruggen van de Dienst Publieke Werken.

Het hoofdgebouw in typische Amsterdamse School stijl is het huidige Nieuwe Uilenburgerstraat 59. De gevelsteen HET WAPE VA PORTUGAL bleef gelukkig behouden en kreeg een plek in de voorgevel. In oktober 2013 kon Wil Abels de steen (formaat: 57x 57cm) restaureren en polychromeren. De ooit beschadigde tekst op de onderrand heeft hij aangeheeld.

___________________________

Tekst: Onno Boers
Huisonderzoek: Hans Brandenburg