Deze steen (formaat 70x 45cm) uit 1674, met daarop afgebeeld een ‘Vrouwe Fortuna, is afkomstig van het bijzonder fraaie dubbele pand Eerste Batavierstraat 1, deel uitmakend van het hoekhuis Oude Schans 21. Oude Schans 21 had zijn ingangen naar sousterrain, begane grond en bovenverdiepingen in de onversierde ‘zijgevel’ aan de Schans.

Het beeld van Vrouwe Fortuna op een bol met een zeil(doek) is een iconische allegorie voor de Romeinse godin van het geluk, genaamd ‘Fortuna’. In de kunstgeschiedenis symboliseert het zeil de wispelturigheid van het lot en de wind; de mens vaart op de wind van het geluk, maar deze kan plotseling draaien. De voorstelling van Vrouwe Fortuna op een bol in een schelp is een iconisch symbool waarin de godin van het lot (Fortuna) versmelt met ‘Occasio’, de godin van de kans. Dit beeld symboliseert het wispelturige geluk en de onvoorspelbaarheid van de zee en de handel.

De ‘voorgevel’, zonder ingangspartij dus, lag aan de Eerste Batavierstraat en was de rechterhelft van een zes ramen breed pand met twee halsgevels. Boven de puilijsten waren vijf gevelstenen aangebracht: v.l.n.r. een met een naar rechts gewende lopende vos, een met een staande Fortuna, op de scheiding van de panden een steen met een staande, naar links gewende leeuw, weer een staande Fortuna en uiterst rechts weer een vos, nu naar links gaande.

De gevelsteen met de naar links gewende vos.
© KOG/ Rijksmuseum Amsterdam

Hoger in de gevel waren nog twee jaartallinten met ANNO en 1674 en verder was de gevel nog voorzien van zes gebeeldhouwde vruchten festoenen en vier oeuils de boeufs (ovale vensters met gebeeldhouwde omlijstingen).

Op een tekening van L.W.R. Wenckebach van plm. 1900 (Stadsarchief Amsterdam) is de hoek van Oude Schans/ Eerste Batavierstraat duidelijk weergegeven. Hier is ook te zien dat van de linker Fortuna nog slechts de onderhelft was overgebleven na een vergroting van het bovenliggende venster.

Uit huisonderzoek van Hans Brandenburg is gebleken dat het dubbelpand in 1674 gebouwd is voor de medicine doctor Johannes de Vos. Zijn vader, Pieter Jansz Vos, had een herberg op de Zeedijk, genaamd ‘In de Witte Fortuijn’. In de gevelstenen waren dus zowel de naam van zijn geboortehuis als zijn familienaam in beeld gebracht.

Als voorbeeld voor de afbeelding van de Fortuna op de gevelsteen, heeft de maker ervan met grote waarschijnlijkheid een prent uit ca. 1596/97 van de hand van de Leidse graveur Zacharias Dolendo (1561- 1601) als inspiratiebron gebruikt. 

Detail van tekening met de gevelstenen ‘In De Turckse Slaef’en ‘Vrouwe Fortuna’, Batavierstraat 2. Tekening uit ca. 1900 gemaakt door H.M.J. Misset (1875- 1958).
© Stadarchief Amsterdam

Na afbraak in verband met de sanering van de buurt zijn de vijf gevelstenen bewaard gebleven. Deze Fortuna (één van de  twee Fortuna’s) werd herplaatst in het ‘Badhuis’ de andere vier stenen zijn opgeborgen in het depot van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap (KOG).

In 2014 heeft Wil Abels deze steen aan de Nieuwe Uilenburgerstraat hersteld en gepolychromeerd.

___________________________