De gevelsteen D VERGVLDE DOLFYN zat tot de jaren ’30 van de 20e-eeuw boven de ingang van een gang onder het pand Elandsstraat 109, welke gang toegang gaf tot een aantal inpandige huisjes. Na afbraak van een hele reeks van 7 panden plus de inpandige bebouwing, verrees toen op deze plek een school met speelterrein. In de poort naar het speelterrein kreeg de steen (formaat: 36x 95cm) met de dolfijn weer een plek.

De naam van bovengenoemde gang, de Dolfijnengang, komen we tegen in diverse koop/ verkoopakten uit het laatste kwart van de 18e eeuw van huisjes in die gang gelegen. De huisjes waren in deze aktes met een nummer aangeduid. Uit deze nummering blijkt dat er 7 huisjes in de gang stonden. In al deze aktes wordt gezegd dat de gang te bereiken is door de doorgang onder het pand ‘de Dolfijn’ in de Elandsstraat.

Naspeuringen van Hans Brandenburg op het Stadsarchief brachten aan het licht dat in de 17e en 18e eeuw op dit deel van de Elandsstraat meer panden hebben gestaan met de naam ‘Dolfijn’ of variaties daarop. Zo is er in een akte van 3 juli 1641 sprake van een huis en erve genaamd Den Grooten Dolphijn, staande aan de Elandsstraat zuidzijde, met een tuin achter dit huis, doorlopend achter de twee huizen ernaast.

Dit huis en erf was in 1631 gekocht door Jacob Gijsbertsz, vetermaker van beroep. Ook onder dit huis liep een gang naar een inpandig terrein waar Jacob Gijsbertsz een rijtje huisjes had laten bouwen. De twee huisjes in de Elandsstraat werden De Cleijne Dolphijn genoemd. Al met al een beetje verwarrend.

Als we de handgetekende versie van buurtkaart GG van Loman met de huisnummering van 1853 bekijken zien we op dit gedeelte van de Elandsstraat, tussen de nrs 46 en 54 (de huidige nummers 85 en 101) de Vetermakersgang met 7 inpandige huisjes. Zijn dit de huisjes die de vetermaker Jacob Gijsbertsz heeft laten bouwen achter zijn pand De Grooten Dolphijn?

Drie huizen verder naar de Hazenstraat, tussen de panden 56 en 61 (de huidige nummers 105 en 109) is de Dolfijnengang aangegeven, leidend naar 4 inpandige huisjes. Een deel van het inpandige terrein is dan al ingenomen door de Openbare School Nr. 13, de latere Snelliusschool. Bij een uitbreiding van de school in 1891 vervallen deze huisjes en wordt de Dolfijnengang een (nood)uitgang van de school.

De steen vóór restauratie.

Een tekening van Joh. Lohr uit 1919 (Stadsarchief Amsterdam) toont ons de panden Elandsstraat 105, 107, 109, 111 en nr. 113. Onder het linkerdeel van 109 is duidelijk de ingang van de Dolfijnengang te zien met daarboven de gevelsteen D VERGVLDE DOLFYN. Het is merkwaardig dat er een Dolfijn, een Cleijne Dolphijn en een Grooten Dolphijn op dit stukje Elandsstraat genoemd worden maar dat de Vergvlde Dolfyn nergens genoemd wordt. De Vergulde Dolfijn wordt wel vermeld door Suasso, met de aantekening ‘boven een poortje op 107’. Van Arkel en Weissman (Noord- Hollandsche Oudheden 1903) hebben de steen over het hoofd gezien. De Monumentenlijst (1928) vermeld de steen wel.

Omstreeks 1930 wordt het hele rijtje panden Elandsstraat 71 t/m 109 afgebroken en vervangen door nieuwbouw voor o.a. een speelterrein voor de achtergelegen school en een verenigingsgebouw. De gevelsteen met de dolfijn kreeg een mooie plek naast de toegang tot het achterterrein. In de loop van 2011 is het gehele complex vervangen door nieuwbouw van het Amsterdamse architectenbureau Abbink X de Haas.

De bij de afbraak vrijgekomen gevelsteen kon Jan Hilbers op zijn atelier schoonmaken, restaureren en vergulden. De prachtige steen met de dolfijn (Let op, een dolfijn is geen vis maar een zoogdier. De duidelijk gebeeldhouwde schubben zijn uit de fantasie van de beeldhouwer voortgekomen.) heeft een goede plek gekregen boven de ingang van het, in 2012 voltooide complex, naast de doorgang naar het achterterrein.

___________________________

Tekst: Onno Boers
Huisonderzoek: Hans Brandenburg