In mei 2011 voltooide Wil Abels de restauratie van de bijzonder fraaie gevelsteen D GOYSE BOER in de Eerste Looiersdwarsstraat 12, boven de pui van de midden 18de eeuwse halsgevel (Voorlopige Monumentenlijst 1928, nr. 2150). De staat van de gevelsteen (formaat: 60x 140cm) was goed, alleen had in de loop der jaren het aanzien geleden door verschillende schilderbeurten. Deze verflagen waren verbleekt en schilferden af.

Bij het schoonmaken was het Abels opgevallen dat de kwaliteit van de gebruikte zandsteen bijzonder goed en uitermate fijnkorrelig was. Daardoor kon de steenhouwer/ beeldhouwer heel gedetailleerd werken, zoals te zien is aan de grote mand rechts op de steen. De voorstelling, de staande man met bosje (tabaks)bladeren in z’n rechterhand, en het staande vat met (tabaks)bladeren, verwijst evenals het inschrift langs de bovenrand, naar de tabaksteelt en -verwerkingsindustrie die vanaf omstreeks 1620 tot ver in de 19e eeuw in het Gooi, de omgeving van Amersfoort en de zandgronden zuidelijk daarvan een belangrijke bron van inkomsten was.

De gevelsteen vóór restauratie.

De gevelsteen vlak na restauratie.

Naast de ton staat een stapeltje z.g. karotten, strengen gesponnen of gevlochten tabak. De grote mand rechts is een z.g. pijpenmand, een gebruikelijk transportmiddel voor lange Goudse pijpen. De pijpen staan er met de kop naar beneden gerangschikt, met de stelen omhoog, bijeengehouden door een strook papier. De lange pijpen van de middelmatige kwaliteit werden op deze wijze vanuit Gouda per beurtschip naar Amsterdam verscheept en op de pijpenmarkt verkocht. Deze markt werd vanaf 1663 elke maandag op de Nieuwezijds Voorburgwal achter het stadhuis (Paleis op de Dam) gehouden. Naast de mand staat een stapel doosjes, in papier verpakt en gesloten met een zegel.

Don Duco van het Pijpenkabinet (Prinsengracht 488), waarvan wij bovenstaande gegevens ontvingen, zegt dat de doosjes zeker met tabak te maken hebben, maar wat de precieze inhoud is, is nog onbekend. Ondanks een uitvoerig huisonderzoek is er geen tabakshandelaar of tabakgerelateerd beroep in verband met het pand tevoorschijn gekomen. Wel bleek dat de, uit Rouan afkomstige Philippe Vallee (of Vale), die in 1676 het pand koopt voor fl. 750.-, tabakkerver te zijn.

Een tabakkerver sneed de tabaksbladeren in smalle reepjes die vervolgens tot karotten gevlochten of gesponnen werden. Maar gezien de ornamentiek van de halsgevel en de typisch Lod. XIV voluten aan de zijkanten van de gevelsteen is het pand plus gevelsteen te dateren omstreeks 1730/ 1740 en kan de tabakskerver Philippe Vallee niet in verband gebracht worden met de gevelsteen.

In latere 18de eeuwse overdrachtsakten wordt nergens de huisnaam D Goyse Boer genoemd dus we blijven in het duister tasten over de juiste betekenis van de gevelsteen. Tabaksbladeren en karotten komen we ook nog tegen op een aantal andere Amsterdamse gevelstenen en in de klauwstukken van een Amsterdam halsgevel.

In Muiden is nog een ander steen met een Gooise boer te zien. Deze zit prominent in de gevel van Café Ome Ko, aan de Herengracht 71. In 1697 verkocht Joost Middendorp tabak in dit pand. De steen dateert vermoedelijk uit 1756, toen de toenmalige eigenaar, Bruyn Schuylenburg, het pand liet verbouwen. Sinds 200 jaar is het een herberg en café.

___________________________

Tekst: Onno Boers
Huisonderzoek: Hans Brandenburg